Najkrótsza noc w roku od wieków budziła wyobraźnię. Słowianie świętowali ją jako Noc Kupały (Kupalnocka, Sobótka), związaną z letnim przesileniem Słońca. Po przyjęciu chrześcijaństwa obrzędy przeniesiono na wigilię dnia św. Jana Chrzciciela, czyli noc z 23 na 24 czerwca – stąd druga nazwa: Noc Świętojańska.
Skąd wzięła się Noc Kupały
Przesilenie letnie przypada zwykle 20 lub 21 czerwca. Dzień jest wtedy najdłuższy, a noc najkrótsza, więc dawne społeczności rolnicze widziały w tym momencie szczyt mocy Słońca, wody i roślin. Święto miało zapewnić urodzaj, zdrowie i powodzenie w miłości. Większość tego, co o nim wiemy, pochodzi ze źródeł późniejszych – kronik, kazań przeciw „pogańskim” zwyczajom i opisów etnografów z XIX wieku – dlatego wiele szczegółów to rekonstrukcja, a nie pewna wiedza.
Nazwę „Kupała” wywodzi się najczęściej od słowa „kąpać” – obmywanie w rzece było jednym z najważniejszych elementów obrzędu. Nazwa „sobótka” odnosiła się z kolei do ogniska palonego na wzgórzach.
Najważniejsze zwyczaje kupalne
| Zwyczaj | Na czym polegał | Znaczenie |
|---|---|---|
| Ogniska (sobótki) | palono je na wzgórzach i nad rzekami, tańczono wokół, młodzi przeskakiwali przez ogień | oczyszczenie, ochrona przed chorobą i złem |
| Wianki | dziewczęta plotły wianki z ziół i kwiatów, wkładały do nich świece i puszczały na wodę | wróżba miłosna – kierunek i los wianka miał zapowiadać zamążpójście |
| Kąpiele | obmywanie w rzece lub w rosie o świcie | zdrowie, uroda, siła |
| Zioła | zbieranie bylicy, dziurawca, arniki, łopianu; przepasywanie się bylicą | moc leczniczą ziół uważano tej nocy za największą |
| Kwiat paproci | poszukiwanie w lesie o północy | szczęście i bogactwo dla znalazcy |
Kwiat paproci – legenda, której nie da się sprawdzić
Według podań kwiat paproci zakwita tylko raz w roku, właśnie w kupalną noc, a ten, kto go znajdzie, zyska bogactwo i mądrość. Haczyk polega na tym, że paprocie w ogóle nie kwitną – rozmnażają się przez zarodniki. Legenda przetrwała jednak w literaturze; najbardziej znaną jej wersję opisał Józef Ignacy Kraszewski w baśni „Kwiat paproci”, gdzie szczęście znalazcy okazuje się samotne i gorzkie. To dobra puenta dla serwisu, który nazywa się „Nie martw się”: szczęście rzadko bywa skarbem, który można zdobyć w pojedynkę.
Noc Świętojańska w Kościele i w literaturze
Kościół, nie mogąc wykorzenić zwyczajów, nadał im nowe znaczenie – ogniska zaczęto łączyć z postacią św. Jana Chrzciciela, a datę ustalono na 23/24 czerwca. Sobótkę opisał już Jan Kochanowski w „Pieśni świętojańskiej o Sobótce”, w której dwanaście panien śpiewa przy ogniu o życiu na wsi. Dzięki temu staropolskiemu utworowi wiemy, że zwyczaj był w XVI wieku powszechny.
Jak świętuje się dziś
- Wianki w miastach – w wielu miejscowościach organizuje się imprezy nad rzeką z puszczaniem wianków, koncertami i pokazami (np. tradycyjne krakowskie Wianki nad Wisłą).
- Festyny w skansenach i grupy rekonstrukcyjne – pokazują ogniska, tańce i plecenie wianków według dawnych opisów.
- Kameralne świętowanie – ognisko w ogrodzie lub na działce, wianek z polnych kwiatów, spacer o świcie po rosie.
Jeśli chcesz puścić wianek na wodę, wybierz go z samych roślin, bez drutu i plastiku, a świecę zastąp małym kwiatem – rzeka nie musi zbierać naszych pamiątek. Ogniska palimy tylko w miejscach do tego wyznaczonych; w lasach i w ich pobliżu obowiązują przepisy przeciwpożarowe.
Prosty rytuał na kupalną noc – w wersji dla spokojnej głowy
- Wieczorem zapisz na kartce jedną sprawę, która Cię martwi, i jedną, za którą jesteś wdzięczny.
- Spleć mały wianek z ziół z ogrodu lub łąki (rumianek, koniczyna, bylica).
- Pierwszą kartkę spal bezpiecznie w ognisku lub zniszcz, drugą zachowaj.
- Rano przejdź się boso po rosie albo po prostu otwórz okno i zrób kilka spokojnych oddechów.
Taki „rytuał” nie ma mocy magicznej – działa jak każda symboliczna czynność, która pomaga domknąć jeden etap i zacząć następny. Więcej o źródłach święta przeczytasz w haśle Noc Kupały w Wikipedii.
Przeczytaj też: Tajemnice starożytnych rytuałów magicznych oraz Rytuały ochronne – tradycje i praktyki.
Najczęstsze pytania
Kiedy jest Noc Kupały, a kiedy Noc Świętojańska?
Noc Kupały wiąże się z przesileniem letnim, czyli nocą z 21 na 22 czerwca (w zależności od roku). Noc Świętojańska przypada w wigilię św. Jana – z 23 na 24 czerwca. Dziś obie nazwy często stosuje się zamiennie.
Co oznacza puszczanie wianków?
To dawna wróżba miłosna. Wianek, który płynął spokojnie i został wyłowiony przez chłopca, zapowiadał rychły ślub; ten, który utonął lub zaplątał się w trzcinach, miał oznaczać czekanie.
Czy kwiat paproci istnieje?
Nie. Paprocie nie wytwarzają kwiatów ani nasion – rozmnażają się przez zarodniki. Kwiat paproci to motyw legend i literatury.
Zdjęcie wyróżniające: Zbieranie kwiatów na wianki przed Nocą Kupały. Fot.: Aliaksei Staliarou, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Czy ten tekst był pomocny?
Ten tekst nie ma jeszcze ocen – możesz być pierwszy.
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
